Overthinking : Όταν το μυαλό δε λέει να ησυχάσει
Από την Ψυχολόγο της ομάδας του Arcadiaspot
Πόσες φορές έχεις πιάσει τον εαυτό σου να σκέφτεται ξανά και ξανά το ίδιο πράγμα, αναλύοντας κάθε πιθανό σενάριο, κάθε λέξη, κάθε επιλογή σου; Αν νιώθεις ότι το μυαλό σου είναι διαρκώς σε λειτουργία, πιθανό να έχεις βιώσει αυτό που αποκαλούμε overthinking ή αλλιώς υπερανάλυση.
Τι είναι το Overthinking ;
Το overthinking είναι η τάση να σκεφτόμαστε υπερβολικά, να αναλύουμε καταστάσεις, σκέψεις ή προβλήματα σε βαθμό που μας μπλοκάρει ή μας εξαντλεί ψυχικά. Δεν πρόκειται για δημιουργική παραγωγική σκέψη – είναι μια παγίδα που μας καθηλώνει.
Υπάρχουν δύο βασικές μορφές υπερανάλυσης :
- Αναμάσηση : Επανάληψη του παρελθόντος με σκέψεις όπως “Γιατί το είπα αυτό;” , “Αν δεν είχα κάνει αυτό τότε…”
- Ανησυχία : Σενάρια για το μέλλον που δε βασίζονται σε γεγονότα “κι αν αποτύχω;”, “κι αν γίνει κάτι κακό;”
Στην πράξη, όσο περισσότερο σκεφτόμαστε κάτι, τόσο λιγότερο λειτουργούμε. Αντί να μας οδηγεί σε λύσεις, η υπερανάλυση εντείνει τη σύγχυση και την ανασφάλεια.
Από που πηγάζει όμως αυτό;
Η υπερανάλυση εξηγείται ως μία νοητική και συναισθηματική στρατηγική διαχείρισης αβεβαιότητας, που όμως δεν είναι λειτουργική. Συχνά είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας του εγκεφάλου να ελέγξει τα πάντα ή να προβλέψει κάθε πιθανό αποτέλεσμα.
Από Ψυχολογική σκοπιά το overthinking μπορεί να προκύπτει από υπερλειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού, της περιοχής του εγκεφάλου δηλαδή που σχετίζεται με την αναλυτική σκέψη, την πρόβλεψη και τη λήψη αποφάσεων. Όταν συνδυάζεται με άγχος, η λειτουργία αυτή γίνεται δυσπροσαρμοστική. Επιπλέον, εξαιτίας ενός βαθύτερου μηχανισμού επιβίωσης, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει φυσική ροή προς το να δίνει περισσότερη προσοχή σε απειλές, λάθη και ενδεχόμενους κινδύνους. Αυτό οδηγεί στην υπερδιόγκωση αρνητικών σεναρίων.
Κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε υπερανάλυση είναι οι λάθος σχηματισμένες πεποιθήσεις από την παιδική ηλικία. Για παράδειγμα, ένα παιδί που έχει βιώσει έντονη κριτική από τους φροντιστές του μπορεί να έχει αναπτύξει το σκεπτικό μαύρο ή άσπρο “αν κάνω λάθος, θα αποτύχω”. Τέτοιου είδους σκέψεις ενισχύουν την εσωτερική πίεση κι επομένως, την ανάγκη για “πρόβλεψη” όλων των αρνητικών σεναρίων. Φυσικά, η έλλειψη εμπιστοσύνης στον εαυτό οδηγεί το άτομο να υπεραναλύει προκειμένου να προστατευτεί από ένα επικείμενο ρίσκο, με αποτέλεσμα όμως στην πράξη να μπλοκάρει.
Η υπερανάλυση λειτουργεί ως φαύλος κύκλος : όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε ή να καταλάβουμε τα πάντα, τόσο περισσότερο χάνουμε τον έλεγχο και παραμένουμε παγιδευμένοι στην σκέψη, χωρίς δράση.
Μπορεί η υπερανάλυση να υποδεικνύει κάτι βαθύτερο;
Για την Ψυχολογία, η υπερανάλυση δε θεωρείται απλώς συνήθεια ή αντίδραση στο άγχος. Αντιθέτως, ερμηνεύεται ως μηχανισμός άμυνας του Εγώ, ο οποίος βοηθά το άτομο να αποφύγει την επαφή με βαθύτερα συναισθήματα ή εσωτερικές συγκρούσεις. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Το άτομο καταφεύγει στην σκέψη για να αποφύγει να νιώσει. Οι υπερβολικές σκέψεις λειτουργούν σαν ένα “νοητικό πέπλο” που καλύπτει συναισθήματα όπως θυμός, ενοχή, φόβος ή θλίψη, τα οποία μπορεί να είναι απειλητικά ή μη ανεκτά σε συνειδητό επίπεδο. Η υπερανάλυση συνήθως έρχεται αντικαθιστώντας την πράξη, διότι η δράση ενέχει ρίσκο (πιθανότητα αποτυχίας ή απόρριψης). Αντί, λοιπόν, να “εκτεθεί”, το άτομο παραμένει εγκλωβισμένο στον γνωστικό έλεγχο.
Πίσω από το overthinking μπορεί να βρίσκονται εσωτερικές διενέξεις. Για παράδειγμα, η επιθυμία για ανεξαρτησία συγκρούεται με τον φόβο εγκατάλειψης. Το άτομο, αντί να βιώσει τη σύγκρουση, τη μετατρέπει σε γνωστική υπερεργασία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η υπερανάλυση σχετίζεται και με αμυντικές δομές τελειομανίας. Ένας ασυνείδητος τρόπος ελέγχου του εξωτερικού κόσμου για να μειωθεί το άγχος που προκύπτει από αστάθεια στις πρώιμες ή μη ικανοποιητικές εμπειρίες προσκόλλησης.
Ο θεραπευτικός στόχος
Η Ψυχοθεραπεία δεν στοχεύει μόνο στη διακοπή της υπερανάλυσης, αλλά και στην κατανόηση του τι εξυπηρετεί. Ποια συναισθήματα μπορεί να αποφεύγονται, ποιες ανάγκες δεν εκφράζονται και ποια ασυνείδητα σενάρια ενεργοποιούνται;
Μέσα από τη σχέση με τον θεραπευτή, ο θεραπευόμενος μαθαίνει να αναγνωρίζει και να επεξεργάζεται τα συναισθήματά του, να αναπτύσσει μεγαλύτερη ανοχή στην αβεβαιότητα και να επιτρέπει στον εαυτό του να βιώνει και όχι μόνο να αναλύει.
Αν νιώθεις πως η υπερανάλυση σε κρατά πίσω ίσως ήρθε η ώρα να το δούμε μαζί. Επικοινώνησε μαζί μου στο 694 719 3721.
Νάγια Γιαννοπούλου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
