Γιατί Δυσκολευόμαστε να ζούμε τη στιγμή; Όταν το παρόν δε μας αρκεί
Από την Ψυχολόγο της ομάδας του Arcadiaspot
Πολλοί άνθρωποι συχνά αναφέρουν, “Δε μπορώ να ζήσω στο τώρα”, “Το μυαλό μου φεύγει συνεχώς σε άλλα πράγματα”, ή ακόμη “Σπάνια νιώθω ότι ζω πραγματικά αυτό που μου συμβαίνει”. Αυτή η εμπειρία – της αποσύνδεσης από το παρόν – δεν είναι ούτε σπάνια ούτε τυχαία. Στην πραγματικότητα, για πολλούς, η απομάκρυνση από τη στιγμή αποτελεί έναν εσωτερικό τρόπο επιβίωσης. Ένα είδος άμυνας, ένα ψυχικό καταφύγιο όταν το “εδώ και τώρα” μοιάζει φτωχό, απειλητικό ή και αδιάφορο.
Γιατί όμως η σύνδεση με την στιγμή δεν είναι κάτι αυτονόητο;
Η Γνωστική Συμπεριφορική Οπτική
Σύμφωνα με τη Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), η δυσκολία να ζούμε τη στιγμή συνδέεται στενά με δυσλειτουργικές σκέψεις και αυτόματους νοητικούς μηχανισμούς που προκαλούν άγχος, αμφιβολία ή εσωτερική ένταση. Το μυαλό τείνει να προβάλλει στο παρόν τις αγωνίες για το μέλλον ή να επαναλαμβάνει εμμονικά σκέψεις για λάθη του παρελθόντος. Έτσι, το “τώρα” θολώνει από ένα εσωτερικό μονόλογο γεμάτο υποθετικά σενάρια (“κι αν δεν τα καταφέρω;”), αυστηρή αυτοκριτική (δεν είμαι αρκετά καλός/ή”) ή ακόμα και καταστροφικές προβλέψεις (π.χ. “σίγουρα θα πάει στραβά”).
Αυτές οι σκέψεις προκαλούν συναισθηματική ενεργοποίηση (άγχος, ντροπή, φόβο), που με τη σειρά της οδηγεί σε συμπεριφορές αποφυγής ή υπεραπασχόλησης — άρα και σε απομάκρυνση από την παρούσα εμπειρία. Η CBT επιδιώκει να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τις σκέψεις που το κρατούν εγκλωβισμένο στο άγχος ή στην υπερ-ανάλυση, να δοκιμάσει εναλλακτικές, πιο ρεαλιστικές οπτικές, και να αναπτύξει δεξιότητες ενσυνειδητότητας (mindfulness) ώστε να επιστρέφει με επίγνωση στο παρόν, χωρίς να εγκλωβίζεται στις σκέψεις του. Με αυτόν τον τρόπο, το άτομο μαθαίνει όχι μόνο να παρατηρεί τη σκέψη, αλλά και να επιλέγει πώς να σχετίζεται με αυτή, μια ικανότητα που ενδυναμώνει και μειώνει τη γνωστική υπεραπασχόληση.
Το παρόν δεν φέρνει ικανοποίηση
Ίσως ο βαθύτερος λόγος που δυσκολευόμαστε να ζούμε τη στιγμή είναι ότι δεν μας ικανοποιεί αυτό που ζούμε. Όταν η καθημερινότητα είναι γεμάτη πίεση, ματαίωση, μοναξιά ή εσωτερική ανησυχία, τότε η παρούσα εμπειρία δεν είναι κάτι στο οποίο θέλουμε να μείνουμε. Το μυαλό μας απομακρύνεται – όχι επειδή είμαστε αφηρημένοι, αλλά επειδή η φαντασία ή η προσκόλληση σε άλλες σκέψεις προσφέρουν μια (προσωρινή) αίσθηση ηρεμίας. Αυτό το «ψυχικό φευγιό» είναι μια προσπάθεια να αποφύγουμε το συναισθηματικά άβολο. Η σκέψη γίνεται καταφύγιο — συχνά πιο ασφαλές από την ίδια μας τη ζωή.
Δυσπροσαρμοστική Σχέση με την πραγματικότητα
Σε τέτοιες περιπτώσεις, εμφανίζεται αυτό που στην ψυχολογία ονομάζουμε δυσπροσαρμοστική προσέγγιση της πραγματικότητας. Το άτομο βλέπει τη ζωή μέσα από φίλτρα υπερβολικής απαισιοδοξίας, φόβου ή συναισθηματικής αποσύνδεσης. Αν κάποιος νιώθει διαρκώς πως τίποτα δεν του ταιριάζει, ότι οι καταστάσεις είναι άνοστες ή ότι ο ίδιος «δεν είναι εκεί που θα έπρεπε», τότε το παρόν του μοιάζει με παγίδα, όχι με ευκαιρία. Η αποσύνδεση από το τώρα δεν είναι επιλογή – είναι ένας τρόπος να αποφύγει μια πραγματικότητα που δεν βιώνεται ως βιώσιμη.
Άγχος και εσωτερική ταραχή
Όταν κυριαρχεί το άγχος, η προσοχή μας γίνεται αστάθεια. Το μυαλό «τρέχει» διαρκώς στο μέλλον: τι θα γίνει, πώς θα το προλάβω, τι πρέπει να φτιάξω. Το παρόν χάνει την αξία του, γίνεται αόρατο. Σαν να μην υπάρχει χρόνος ή χώρος για να το νιώσει κανείς.
Συναισθηματικά Ανέκφραστα Βιώματα
Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να είναι παρόντες επειδή το «τώρα» περιέχει πράγματα που αποφεύγουν: θλίψη, μοναξιά, κούραση, φόβο. Όταν δεν έχουμε μάθει να «μένουμε» με αυτά που νιώθουμε, τότε το μυαλό μας διασπάται, αποσύρεται ή φαντασιώνεται. Ο εσωτερικός μας κόσμος γίνεται κάτι από το οποίο θέλουμε – όσο γίνεται – να φύγουμε.
Η Ζωή σε συνεχή πολυδιεργασία
Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, με τις χιλιάδες πληροφορίες, τα πολλαπλά ερεθίσματα και τις συνεχείς απαιτήσεις, ενισχύει αυτή την ψυχική αποσύνδεση. Το μυαλό έχει συνηθίσει να είναι παντού, εκτός από εδώ. Και χωρίς εκπαίδευση στην ενσυνειδητότητα (mindfulness), αυτός ο τρόπος σκέψης μοιάζει φυσιολογικός — αλλά μας απομακρύνει από την εμπειρία μας.
Όταν η παρουσία είναι απειλή
Κάποιες φορές, η αδυναμία να ζούμε τη στιγμή μπορεί να ιδωθεί ως μηχανισμός άμυνας απέναντι σε ασυνείδητες συγκρούσεις ή ελλείμματα. Το «παρόν» μπορεί να φέρει στην επιφάνεια πρώιμα συναισθήματα απώλειας, απογοήτευσης ή ανεπάρκειας. Αν αυτά δεν έχουν υποστηριχθεί, τότε η βίωση του τώρα δεν είναι ευκαιρία σύνδεσης, αλλά απειλή αποσύνθεσης του εαυτού. Ενεργοποιούνται άμυνες όπως η φαντασίωση, η αποσύνδεση, η διάσπαση, που – ενώ ανακουφίζουν προσωρινά – ενισχύουν τελικά την αποστασιοποίηση. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ψυχοθεραπευτική σχέση λειτουργεί ως ένας ασφαλής χώρος όπου το άτομο μπορεί να παραμείνει παρόν χωρίς να κινδυνεύει να κατακλυστεί από τα μέσα του. Είναι μια μορφή επανασύνδεσης με το βίωμα και την επιθυμία, με υποστήριξη, σταθερότητα και χωρίς βιασύνη.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η Ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι απλώς ένα «μάθημα συγκέντρωσης». Είναι μια διεργασία που σε βοηθά να αναγνωρίσεις τι είναι αυτό που σε αποσπά, τι σε πονά ή σε κουράζει στο παρόν, και γιατί χρειάζεσαι να φεύγεις από αυτό. Μέσα από τη σχέση, την κατανόηση και την ψυχική επεξεργασία, μπορείς σταδιακά να νιώσεις ότι το παρόν χωράει εσένα. Ότι μπορείς να υπάρξεις μέσα σε αυτό χωρίς να χρειάζεται να ξεφύγεις.
Το να μην μπορείς να ζήσεις τη στιγμή δεν είναι αδυναμία. Είναι ένδειξη ότι κάτι μέσα σου ζητά χώρο, φροντίδα και κατανόηση. Και αυτό είναι απολύτως σεβαστό. Αν νιώθεις ότι αυτά που διάβασες σε εκφράζουν, ίσως είναι η κατάλληλη στιγμή να δώσεις χρόνο στον εαυτό σου. Όχι για να πιεστεί να «ζει τη στιγμή», αλλά για να μάθει τι είναι αυτό που τον κρατά μακριά της. Κι εκεί ξεκινά η αληθινή σύνδεση.
Νάγια Γιαννοπούλου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
6947 193 721
