Γιατί δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε τα συναισθήματά μας;
Από την Ψυχολόγο της ομάδας του Arcadiaspot
Η συναισθηματική έκφραση αποτελεί έναν από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τους άλλους. Ωστόσο, για κάποιους ανθρώπους η εξωτερίκευση των συναισθημάτων δεν είναι ούτε εύκολη ούτε φυσική διαδικασία. Αντιθέτως, συχνά προτιμούν να «κρατούν τα πράγματα μέσα τους», παρουσιάζοντας μια εσωστρεφή στάση που πολλές φορές παρερμηνεύεται ως ψυχρότητα, αδιαφορία ή ακόμα και αλαζονεία.
Τι μπορεί όμως να κρύβεται πίσω από αυτή τη δυσκολία;
Πρώιμες εμπειρίες και οικογενειακό περιβάλλον
Το πώς μαθαίνουμε να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά μας σχετίζεται άμεσα με τα πρώτα χρόνια της ζωής μας. Αν ένα παιδί μεγαλώσει σε περιβάλλον όπου τα συναισθήματα δεν αναγνωρίζονται ή θεωρούνται αδυναμία (π.χ. «μην κλαις, δεν κάνει», «μη θυμώνεις, δεν είναι σωστό»), είναι πιθανό να μάθει να τα καταπιέζει. Σε οικογένειες όπου η επικοινωνία είναι κυρίως λογική ή αποστασιοποιημένη, η συναισθηματική έκφραση δεν καλλιεργείται και έτσι το παιδί ενηλικιώνεται χωρίς τα κατάλληλα “εργαλεία” για να εκφράσει αυτό που νιώθει.
Φόβος απόρριψης ή έκθεσης
Για πολλούς, το να εκφράσουν αυτό που νιώθουν ισοδυναμεί με το να εκτεθούν. Φοβούνται ότι θα κριθούν, ότι θα φανούν ευάλωτοι ή ότι τα συναισθήματά τους θα θεωρηθούν υπερβολικά, ακατάλληλα ή μη αποδεκτά. Αυτός ο φόβος απόρριψης οδηγεί σε σιωπή, σε απόσυρση και συχνά σε έναν εσωτερικό διάλογο γεμάτο ένταση και αυτοκριτική. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η εσωστρέφεια λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας.
Δυσκολία αναγνώρισης των ίδιων των συναισθημάτων (Αλεξιθυμία)
Ορισμένοι άνθρωποι δεν αποφεύγουν απλώς την έκφραση των συναισθημάτων τους· δυσκολεύονται να τα εντοπίσουν και να τα ονομάσουν. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται αλεξιθυμία και δεν σημαίνει απουσία συναισθημάτων, αλλά περιορισμένη επίγνωση ή γλωσσική ικανότητα να περιγράψουν αυτό που βιώνουν. Ένας αλεξιθυμικός άνθρωπος μπορεί να νιώθει σωματική ένταση ή δυσφορία χωρίς να καταλαβαίνει τι ακριβώς συμβαίνει ψυχικά – κάτι που δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο την επικοινωνία.
Προηγούμενες τραυματικές εμπειρίες
Τραύματα, απογοητεύσεις ή καταστάσεις όπου η έκφραση συναισθημάτων δεν έτυχε σεβασμού ή κατανόησης, οδηγούν συχνά στην υιοθέτηση μιας πιο εσωστρεφούς στάσης. Ο άνθρωπος “μαθαίνει” ότι είναι ασφαλέστερο να μην μιλά, να μην δείχνει, να μη μοιράζεται. Η εσωστρέφεια γίνεται τότε τρόπος αυτοπροστασίας από μελλοντικό πόνο ή ντροπή.
Πολιτισμικά και κοινωνικά πρότυπα
Σε κάποιες κοινωνίες (ή μικρόκοσμους, όπως μια επαγγελματική ομάδα ή μια οικογένεια), η έκφραση των συναισθημάτων θεωρείται ένδειξη αδυναμίας ή ανωριμότητας. Συχνά οι άνδρες βιώνουν μεγαλύτερη πίεση να καταπνίγουν το συναίσθημα, ιδίως αυτό που συνδέεται με τη θλίψη ή τον φόβο. Η κοινωνική αυτή ανατροφοδότηση ενισχύει την απομάκρυνση από τον συναισθηματικό εαυτό.
Εσωστρέφεια ως χαρακτηριστικό προσωπικότητας
Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η εσωστρέφεια μπορεί να αποτελεί χαρακτηριστικό της προσωπικότητας και όχι απαραίτητα πρόβλημα. Ένας εσωστρεφής άνθρωπος επεξεργάζεται τις εμπειρίες του εσωτερικά, προτιμά τη βαθιά και ουσιαστική επικοινωνία αντί της εξωστρεφούς εκδήλωσης. Ωστόσο, ακόμα και οι εσωστρεφείς μπορούν να μάθουν να εκφράζουν με υγιή τρόπο αυτό που νιώθουν, χωρίς να προδώσουν τη φύση τους.
Η σημασία της συναισθηματικής έκφρασης
Η αδυναμία έκφρασης δεν είναι απλώς ζήτημα επικοινωνίας – έχει άμεσο αντίκτυπο στην ψυχική και σωματική υγεία. Η καταπίεση συναισθημάτων σχετίζεται με αυξημένο άγχος, εντάσεις στις σχέσεις, σωματικά συμπτώματα και αποξένωση από τον ίδιο μας τον εαυτό. Η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο, μέσα στο οποίο το άτομο θα μπορέσει να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του, να τα ονομάσει και σταδιακά να τα εκφράσει με τρόπους που δεν το φοβίζουν, αλλά το απελευθερώνουν.
Μικρό checklist: “Μήπως δυσκολεύομαι κι εγώ να εκφραστώ;”
Σε ποιες από τις παρακάτω ερωτήσεις πιστεύεις πως βρίσκεις τον εαυτό σου;
- Νιώθω ότι δεν μπορώ να περιγράψω εύκολα πώς αισθάνομαι;
- Ανησυχώ μήπως δεν μπορώ να περιγράψω εύκολα πώς αισθάνομαι;
- Προτιμώ να λύσω μόνος τα προβλήματά μου χωρίς να τα μοιραστώ.
- Μου λένε συχνά πώς δεν ανοίγομαι πολύ για μένα
Αν νιώθεις ότι δυσκολεύεσαι να μιλήσεις για αυτά που αισθάνεσαι, να ξέρεις ότι δεν είσαι μόνος. Είναι ένα ταξίδι που μπορεί να ξεκινήσει με μία απλή ερώτηση: “Τι νιώθω τώρα;” Και από εκεί, μπορεί να ξεκινήσει μια βαθιά, θεραπευτική επαφή με τον εαυτό και τους άλλους.
Νάγια Γιαννοπούλου
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
